ust
ust_sol
Tarih

Dünya Tarihi, Eski Türk Tarihi, İslam Tarihi, Osmanlı Tarihi, Çağdaş Tarihi

Medeniyet

Kültür-Sanat, Tarih Bilim, Tarih-Din, Tarih-Muftak, Tarih-Giyim, Tarih Mimari, Yaşam

Belge-Vesika

Tarihi Arşiv belgeleri, Mecmua nüshaları, Taştan vesikalar, Kitabe ve Yazıtlar

Harita

Tarih coğrafi haritalar, Tarih Atlaslar, Tarih planlar, Tarih Arşiv, Tarih haritalar

Video

Tarih Belgeseli, Tarih Film, Söyleşi, Röportaj, Tarih Marş, Mehter ve Musiki

Kanat : Yeraltı su arzı sistemi

Kanat su arzı sistemi kuyusu

Bir Kanat kuyusu - İran

Eski çağlarda, özellikle İran’da kurak bölgelere su sağlamak için Arapça kanat (qanat) , Farsça karez adı verilen bir tür yer altı su arzı sistemi kullanılıyordu.

Sistem dikine açılan pek çok kuyunun yatay bir tünel ile birbirine bağlanması şeklindeydi.  Açılan kuyular artezyen gibi çalışmaz, dikine kazılan kuyulardan katmanlar boyunca sızan su tabanda birikir ayrıca terleme yoluyla da suyun toplanması sağlanırdı. Kuyuları birbirine bağlayan yeraltı kanallarının uzunluğu onbinlerce kilometreye ulaşmakla birlikte, pek çoğu bir kaç kilometreden ibaretti.

Eski çağda İran’da yaygın zerdüşt dininde bu kanalların yapımı ilahi bir iş ve vazife olarak kabul edilmekteydi.  Ayrıca Ahameniş Hanedanı döneminde kurak topraklara su taşımayı başaran köylülere o toprakları işleme hakki veriliyor ve bu hak 5 nesil devam ediyordu. Bu Pers uygulaması sayesinde İran’ın tüm kurak bölgeleri neredeyse karış karış tünellerle donatıldı.  Bu tüneller elan varlığını sürdürmektedir.

Kanat su arzı sistemi smilasyon

Kanat tekniği şeması

Bilinen en büyük kanat projesi İran Persapolis’tedir. Kanallar dağlar ve ovalar arasında çok büyük bir alanı kapsar. Yüzlerce dikey kuyudan oluşmuştur.  Sistem sayesinde şehirde bolluk ve bereket artmış ve İskender’in yıkımına kadar başkent olmuştur.

Bilinen ilk  kanat  örnekleri  İran’da 5000 sene öncesine ait Zavareh kanadı ve   2500 sene öncesine ait ana kuyusu 300 metre derinliğinde ki Gondbad’ın kanat’ı dır. Ancak sistem hakkındaki ilk yazılı referans Asur kralı II. Sargon zamanına m.ö 722-705 yıllarına aittir. Çöl kenarlarında ve özellikle Lut çölü civarında bugün bile aynı şekilde su kazanılmaktadır

Yapımı:

Kanat su arzı sistemi şematik

Kanat tekniği kesit şeması

Kanatların yapımı için geleneksel yöntemlerin yanında sofistike motorlarda uygulanmaktaydı. Özellikle depremlere dayanıklı olmasına dikkat edilirdi. Yapımına bir tepeyi araştırmakla başlanır, bölgenin toprak yapısı, toprağın su çekiş miktarı incelenirdi. Ardından deneme kuyuları açılır toprak içinde akifer  (aquifer) katmanı olup olmadığı aranırdı.  Akifer tabakasına ulaşıldığında yeterince su toplayabilmesi halinde yatay eğimli kanallar yapılır ve bunlar eşit mesafeli kuyularla yeryüzüne bağlanırdı.

Kanat sisteminde suyun taşınması yeraltında olduğu için, suyun buharlaşması da minimumda kalıyordu.  Böylece suyu çöl gibi sıcak ortamlarda taşınarak tarım için uygun bölgelere getirmek mümkün oluyordu.

Yaygınlaşması

Kanat su arzı sistemi kuyusu3

Kanat tünelinden görünüm

Anadolu da Boğazköy’deki Hitit yerleşiminde bir kanat sistemi tespit edilmekte birlikte, ilk kez Van havalisinde Urartular tarafından uygulandığı anlaşılmakta ve elan kalıntıları bulunmaktadır. Şanlıurfa Birecik’in köyleri ve Suruç çevresinde de kanat sistemine rastlanmaktadır.

Teknik İran da gelişip antik dünyada özellikle ipek yolu boyunca yayılmış ve Perslerin mö.  525’de Mısırı istilasıyla sistem buraya da taşınmıştır. Mısır Haricah vahasında (ing- Kharga Oasis) eski dönemden kalma kanatlar bulunmuştur.  I. Pers krallığı döneminde (mö. 7-6. yüzyılda) yaygın olarak kullanılan sistem Roma devrinde batıya yayıldı.  Ancak Romalılar kanat sistemini uygulamakla beraber aquadük yapımını daha çok tercih etmişlerdir.

Kanat su arzı sistemi genişleme

Kanat tekniğinin yayılma şeması

Antik dönem yazarı Megasthenes’in Indika adlı dört ciltlik kitabından bu tekniğin Hindistan’a da ulaştığı anlaşılmaktadır. M.Ö. 300’de sistemi Çin’de de görmek mümkündür. Turfan bölgesinin sulama sitemi bu teknikledir. Arap – İslam fetihleri ile kuzey Afrika, Cezayir, Fas, Sicilya, (mesela Palermo kanadı,  hakkında ilk bilgiyi El İdrisi vermektedir) nihayet İspanya’ya ulaştı. Reconquesta’dan sonra İspanyollarca tanınan sistem coğrafi keşifler cağında yenidünya’ya taşındı. Meksika, Şili Peru’da yaygın olarak uygulandı.

Bibliyografaya:

See T. Glick, Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages (New Jersey: Princeton University Press, 1979), especially 238-241
Fr. Eugene Paul Teuma, Malta , The Malta Historical Society -  Qanat, Saqqajja & Roman Aqueduct System At Rabat, (43-56). Proceedings of History Week 2003.
Hamid Monadjem: Qánat, eine Ingenieurkunst aus dem antiken Iran. Gahname, Fachzeitschrift des VINI, Nr. 7, 2004 , Germany

2 Yorum »

  • [...] Kanat: Yeraltı su arzı sistemi | tarih ve medeniyet Tags: 78-185-47-253, belge-vesika, category-bar, christian, dergi, medeniyet, osmanl, son-ziyaretiler, video [...]

  • DURSUN ÖZDEN diyor ki:

    UYGARLIK KÖPRÜSÜ ANADOLU KARIZLARI

    Dursun Özden (Araştırmacı yazar- Belgesel yönetmeni)

    Dünyanın en eski su medeniyeti olan ilk Anadolu Kehrizlerinin; M.Ö. 10.500’de yapıldığı, Urfa Göbeklitepe kazılarında ortaya çıktı. Hititler döneminden kalan ve hala kullanılan Nevşehir Göre Tırazları ve Konya Beyşehir Karızları başta olmak üzere, ardından da farklı medeniyetlerin beşiği Anadolu’nun başka topraklarında; M.Ö. 5 bin yıl öncesinden günümüze uzanan Sümer, Hitit, Likya, Pers, Urartu, Roma, Bizans, Selçuklu, Osmanlı ve öteki Türk kültürü izleri olan kehrizleri-tarihi su medeniyetlerini, insanlık için belgeledik.

    Karızcıların (Kenkanların) yaptığı; Su Kullanım Nizamnamesi, Maksim, Taksim, Su Metre, Su Saati, Su Terazisi, Su Kulesi gibi su tevzi yapıları ve Su Kemerleri içindeki üç kademeli gizli, tipik ölçekli ve özel trigonometrik eğim hesaplı, yandan bacalı taş örgü ve beziryağlı karız kanalları gibi uygulamalar ve su yapıları da, dünyada yalnızca Anadolu Karızları örneğinde görülmektedir.

    . Yaşam, kullanım ve tarım alanlarına karız kanallarından gürül gürül su akıtalım. Tarihi Karız kanallarını ve Kehriz Başını, göçü önleyen tarım ve yaşam alanlarına çevirmek, kültür ve turizm potansiyeli olarak değerlendirmeyi teşvik etmek. Su kullanım bilincini kazanıp, sevgimizi ve yaşam kaynağımız suyu sebil eyleyelim. Su gibi aziz olalım. Yeniden…

    KAYNAK: http://www.dursunozden.com.tr

Yorum Yazın