ust
ust_sol
Tarih

Dünya Tarihi, Eski Türk Tarihi, İslam Tarihi, Osmanlı Tarihi, Çağdaş Tarihi

Medeniyet

Kültür-Sanat, Tarih Bilim, Tarih-Din, Tarih-Muftak, Tarih-Giyim, Tarih Mimari, Yaşam

Belge-Vesika

Tarihi Arşiv belgeleri, Mecmua nüshaları, Taştan vesikalar, Kitabe ve Yazıtlar

Harita

Tarih coğrafi haritalar, Tarih Atlaslar, Tarih planlar, Tarih Arşiv, Tarih haritalar

Video

Tarih Belgeseli, Tarih Film, Söyleşi, Röportaj, Tarih Marş, Mehter ve Musiki

Tahrir Sistemi ve Tapu Tahrir Defterleri

Kanuni Sultan Süleyman devrine ait, Kerkük Livası mufassal tahrir defterinden bir yaprak

Dört, beş  yüzyıl önce Osmanlı İmparatorluğunun her bir köşesindeki sipahiyi, köylüyü, yollar üzerindeki derbentleri bekleyen, yol yada köprü tamir eden veya kervansaraylara hizmet eden insanları, madencileri,  güherçileci, şapçıları, yağcıları, tuzcular ve diğer türlü türlü görevler üstlenmiş çeşitli sınıflara mensup halkı ve nihayetinde üretilen mahsulleri, alınan vergileri, pazar ve gümrük yerlerini “Tapu Tahrir” defterleri sayesinde öğrenmek mümkümdür.

Bu defterler, İmparatorluk denilen bu muazzam makinenin çarklarının nasıl işlediğini anlamak bakımından en önemlimli kaynaklardan birisidir.

Tahrir Nedir ?

Osmanlı devletinde fethedilen yerlerde uygulanacak idari teşkilat ve sistem çerçevesinde, tayin olunan heyetler marifetiyle nüfus, arazi ve emlakin tespit ve kaydedilmesi işlemine tahrir bu bilgilerin kaydedildiği deftere de tapu tahrir defteri denirdi.

Bu kayıtlar düzenli olarak  tutulur ve bir bölgenin fethedilmesi ardından hemen ilk tahrir yapılırdı. Vergi gelirlerinde ki artış – azalışlar yada yeni bir padişahın tahta çıkması gibi sebeplerle de ortalama 15 – 30 yılda  bir yenilenirdi.

Arazi tahrir sistemi Osmanlılardan önce İslam, Türk-İslam ve Moğol  devletlerinde de uygulanmaktaydı. Ortadoğu devlet yapısında gelenekselleşen bu sistemi Araplar Mısır ve İspanya’da,  Selçuklular İran’da, İlhanlılar İranve Hindistanda daha önce  uygulamışlardı.

Neden Tahrir Yapılır ?

Tahrir en başta timar sisteminin bir gereği olarak bölgedeki gelir kaynaklarının tespiti maksadına dayanıyordu. Tahrirde şehir, kasaba, köy ve çiftlikler birer birer dolaşılarak buralarda oturan vergi mükellefleri, içlerinde vergiden muaf olanlar varsa hangi vergiden ne sebeple muaf oldukları yazılır; bunun yanında topraklı ve topraksız köylüler,  evli ve bekar haneler, meslek gurupları, ilmiyeye mensupları, ihtiyar ve sakatlar ayrı ayrı kaydolunurdu.  Her köyün merası, ormanı, korusu, yaylağı, kışlağı, çayırı cins cins gösterilerek yetiştirilen mahsuller ve senede vermekle mükellef olunan vergi miktarı deftere geçirilirdi.

Ancak bir bölgenin tahriri oranın yalnızca gelirlerinin tespitinden ibaret değildi. Bunun yanı sıra bölgedeki vakıfların, konar-göçer teşekküllerin, piyade ve müsellemlerin ayrı ayrı tahrirleri de yapılır ve bunlara ait defterler hazırlanırdı.

Hazine-i evrak ( devlet arşivi ) I. Depo , sabit camekanlı dolaplar

Nişancı’nın Sorumluluğunda
Tahrir işlemi merkezi bürokraside Tevki‘nin (Nişancı) nezareti altında yürütülür, bölgede tahrir işlemini idare edene de il-yazıcısı, tahrir emini, vilâyet kâtibi, mübâşir veya muharrir denirdi. İl yazıcısının riyasetinde defterin yazılması ve düzenlenmesini üzerine alan, işin tekniğini iyi bilen bir de kâtipler bulunmaktaydı. Ayrıca tahrir işlemi her bölgenin kâdısının da gözetimi ve denetimi altında yürütülmekteydi

Bu işlemde il-yazıcısının istediği bütün yardımı devletin mali idari ve adli teşkilatı yapmağa mecburdu. Tahrir de tutulan ve İl yazıcısının elinde merkeze götürülen deftere mufassal [tafsilatlı-ayrıntılı] defter denirdi. Bundan sonra mufassal defterin kısaltılmış şekli olarak köylerdeki reâyâ ile kasaba ve şehir halkı isimlerinin kalem kalem yazılmadığı ancak teşkilat, köy adları ve  yıllık hasılatın toplu olarak kaydedildiği icmâl veya mücmel defteri hazırlanırdı.

 

Kamaniçe (Podolya) Eyaleti (Ukrayna) Mufassal Defteri, Tıpkıbasım

Defterler Usulleri:
Bundan başka bir bölgede iki tahrir arasında geçen zaman zarfında yapılan muamelelerin, idari değişikliklerin ve timar tevcihlerinin, verilen vergi muafiyetlerinin vs sürekli işlendiği icmal defteri benzeri rûznâmçe yada derdest [günlük] adı verilen bir defter tutuluyordu. Bu defteler Dîvân-ı hümâyûn’un tahvil kaleminde muhafaza edildiğinden sonradan tahvil defterleri olarak anılmıştır.

Tahrir usulünün 16. asır sonuna kadar muntazam bir şekilde devam ettiği, on yedinci yüzyıl ortalarından itibaren çeşitli sebeplerle yavaş yavaş terk edilerek yerini yeni usullere bıraktığı anlaşılmaktadır.

Tahrir Defterlerinin Önemi

Dört beş yüzyıl önce İmparatorluk Türkiye’sinin her köşesindeki sipahiyi,  toprağa bağlı köylüyü, yollar üzerindeki derbentleri bekleyen, yol ve köprü tamir eden yahut kervansaraylara hizmet eden insanları, madenci,  güherçileci, şapçı, yağcı, tuzcu vb türlü mükellefiyetleri olan halkı ve nihayet üretilen mahsulleri, alınan vergileri, pazar ve gümrük mahallerini bu defterler sayesinde görmek; imparatorluk denilen bu muazzam makinenin çarklarının nasıl işlediğini anlamak bakımından çok önemlidir.

Ayrıca üç kıtaya yayılmış İmparatorluğun topraklarında bugün kurulan yeni devletlerin tarihini tam olarak yazmak da ancak; bölgenin askeri, ekonomik ve sosyal yönünü ortaya koyan bu defterlerle mümkündür

Bugün elde mevcut bulunan tapu tahrir defterleri Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA) ile Ankara Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü Arşivinde bulunmaktadır.

 

Bibliyografya
İ.H. Uzunçarşılı, Osmanlı Devleti’nin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı, ttk, ank., 1988
S.Faroqhi, Osmanlı Tarihi Nasıl İncelenir ?, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, IST 2001 , s46-58 M. Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü,  MEB, İst – 1983, Tahrir  Maddesi, c.III, s.376

Salto

Bosna livasi mufassal tahrir defteri

Bosna livası mufassal tahrir defterinden bir sayfa

Bosna livasi mufassal tahrir defteri 2

Bosna livası mufassal tahrir defterinden bir sayfa

Hersek livasinin Propoli kazasi nufus ve hasilatini gosteren mufassal tahrir

Hersek livasının Propoli kazasi nüfus ve hasılatını gösterir mufassal tahrir defterinden

 
16 yuzyilda harput

Tahrir defterlerinden de istifadeyle hazırlanmış bir araştırma ; 16 Yüzyilda Harput (1518-1566)

16 yuzyilda larende

Tahrir defterlerinden yararlanılarak hazırlanmış bir araştırma; XVI.Yüzyil Larende (Karaman) Kazasında Yerleşme ve Nüfus

 

Örnek makaleler için tıklayınız :

1526 tarihli Maraş Mufassal  ve 1527  tarihli İcmal Defteri Maraş Tapu Tahrir Defteri esas alınarak hazırlanmış bir makale “ XVI. Yüzyılda güvercinlik kazâsı,İbrahim Solak
Tapu tahrir ve maliyeden müdevver defterlerden istifade edilerek hazırlanmış bir makale : Tapu tahrir ve maliyeden müdevver defterlere göre Rumeli’de ihtida hareketleri (1432-1482), Hava Selçuk

Tahrir defterleri yayın bibliyografyası için tıklayınız

 

31 Yorum »

  • Mevlüt Uzun diyor ki:

    1950 yılına kadar Develi ilçesine bağlı iken,bu tarhten sonra Tomarza ilçesine bağlanan Sarımehmetli köyüne ait 1872 Tarihine ait bina ve arazi kayıt listesini gönderirseniz memnun olurum

  • aydın diyor ki:

    birde bu var Osmanlı torunu olan herkimse arazi gayri menkul ne varsa artık sizler diyeceğim tek bir şey var
    varsa arazi ozamanın particileri li olan birinin adına geçmiş olabilir buna iyi bakın inceleyin aslını iyi bilin kimin adına geçmiş arazi ev ne varsa göreceksiniz ozamanın particileri ve araştırın hangi partiler var birinin adına yazılmıştır sadece tek bir memlekette olmamış bu çoğu memleketlerde bu durum vardır araştırılıp incelense arkasından ilaki partici biri vardır peşkeş çekilmiştir cok insan mağdur olmuştur kadastro çalışmalar sırasında çoğu Osmanlı araziler sahiplenmemiş ve kimbilir sahibi veya torunu yetimdi ve bu araziler başkasının eline geçmiştir saygılar hakkınızı arayın hic deyilse alamassanıs bile göreceksinizki zalim insanların neler ettiğini bu da size büyük ders olur saygılarımla

  • Özgür diyor ki:

    Nizip ve köylerine ait tahrir kayıtlarına nasıl ulaşabilirim? Bunun için Birecik yani Urfa Sancağı tahrir defterleri lazım bana. Çünkü 1925 ten öncesi köyüm Nizip nahiyesi Birecik kazası Urfa sancağına bağlıydı. Bana yardımcı olursanız sevinirim.

  • celil işcan diyor ki:

    Kaza veya Nahiye: Küçükçekmece
    Karye:Makri karyesi,Valide Çiftliği mebutanından,
    Mevkii: Yedikule haricinde,Veliefendi civarı,
    Cinsi: Müfrez tarla Nev'i : Bezmi Alem Valide Sultan Vakfından Mazbut.
    Geldisi: Temmuz 312-12
    Tapu tahrir defterlerini arıyorum yardımcı olursanız. Sevinirim.

  • Asparux Bulgar diyor ki:

    Mehaba. Ben 1728 Tiflis eyaletinin müfessel defterini arıyorum. Ulaşa bilmem için yardımcı olursanız sizlere minnettar kalırım. Saygıyla !

Yorum Yazın