ust
ust_sol
Tarih

Dünya Tarihi, Eski Türk Tarihi, İslam Tarihi, Osmanlı Tarihi, Çağdaş Tarihi

Medeniyet

Kültür-Sanat, Tarih Bilim, Tarih-Din, Tarih-Muftak, Tarih-Giyim, Tarih Mimari, Yaşam

Belge-Vesika

Tarihi Arşiv belgeleri, Mecmua nüshaları, Taştan vesikalar, Kitabe ve Yazıtlar

Harita

Tarih coğrafi haritalar, Tarih Atlaslar, Tarih planlar, Tarih Arşiv, Tarih haritalar

Video

Tarih Belgeseli, Tarih Film, Söyleşi, Röportaj, Tarih Marş, Mehter ve Musiki

Taşa Yazılan Tarih: İran’da Bir Mezartaşı

İran’ın Urmiye şehrinde Arap Alfabesi ile Türkçe Yazılmış bir Hristiyanın Mezartaşı

İran’ın Batı Azerbaycan eyaleti Urmiye şehri dolaylarında fotoğraflanan Arap harfli fakat “Türkçe” olarak yazılmış bu mezartaşı bir Hristiyan’a ait olması bakımından ilginçtir.

لتل جان ی غولد فادر
۴ ایل ۸ آی ۱۷ کون عمر ایلیوب
تشرین اوّلن آلتیسنده ۱۸۷۸ وفات ایلدی
عیسی منی سور

Latin Harfleri ile Okunuşu:
Little John [kız] Gold Father
4 il 8 ay 17 gün ‘ömr eyleyüb
Teşrîn-i evvel’in altısında 1878 vefât eyledi.
‘İsâ meni sevir

Osmanlı Türkçesindeki –yıl–  yerine (il), –ben– yerine (men) kelimelerinin yazılması ve  “sağır kef” in kullanılmayışı dolayısıyla yazı,  ses özellikleri bakımından Azerbaycan Türkçesine aittir.

Harita üzerinde mezartaşının fotoğraflandığı nokta – Tıklayın

Urmiye Hristiyanları
1834’de bölgeye misyonerlik amacıyla gelmeye başlayan ve dönüşümlü olarak 1. Dünya savaşına kadar aktif faaliyet gösteren “Amerikan Presbiteryen” misyonerlerine göre Urmiye dolaylarında yaşan Hristiyanlar Süryani (Nasturi – Asuri) mezhebine mensuptu.

Misyonerlerin tuttuğu notlarda yer alan “(Bölge Halkı ile) Türkçe öğrenmeden önce tercüman vasıtası ile anlaşıyordum” ifadelerine göre, aralarında faaliyet gösterdikleri bu guruplar Süryanice değil Türkçe Konuşulmaktaydılar.

Suryani alfabesi ile yazilmis Türkçe Hristiyan ilahisi

Nitekim 9. Yüzyılda Urmiye şehrinde yaşayan Süryanilerin ayinlerinde Türkçe ilahiler okuduğu rivayet edilmektedir.

Ebu’l-Ferec’in Tarih-i Muhtasarüd düvel adlı kitabında kaydettiğine göre Hristiyanlığı kabul eden Türk ve Moğollar için hazırlanmış, Süryani alfabesi ile Türkçe olarak yazılmış bu Hristiyan ilahileri 1893’de Paul Bedjan tarafından Paris’te neşredilmiştir.

Bu bağlamda Urmiye şehrinde fotoğraflanan mezartaşının doğru Hristiyanlarının kullandığı Süryani veya Ermeni alfabesi ile değil de Arap harfleri ile yazılmış olması sık rastlanan bir durum olmayışı dolayısı ile ilginçtir.

Presbiteryen misyonerleri notlarında bölge halkının inançları hakkında da bilgi vermektedir. Nitekim bu inançlardan arasında;

Türkçe Hristiyan İlahisi:Bugün âlem şerîf oldu
Rabimiz dünyaya geldi
Bâkire´den Oğlan doğdu
Helelûya, helelûya, helelûya

Betlahim´de Rab doğuldu
Gök kapıları açıldı
Yeri göğü nura boğdu
Helelûya, helelûya, helelûya

Subhânallah bu heybete
Helelûya bu hikmete
Kim geldi bu merhamete
Helelûya, helelûya, helelûya

İhyâ etdi ölüleri
Kurtardı günahtan bizleri
Kim doğdu Allah oğlu
Helelûya, helelûya, helelûya

Bugün doğruldu Kristus (Mesih)
Subhânallah Kuddus Kuddus
Baba, Oğul, Rûh el-Kuds
Helelûya, helelûya, helelûya

istedikleri bir dilekleri olduğunda, kutsal saydıkları bir ağacın dallarına bir parça çaput bağlayarak dileklerinin gerçekleşmesini beklemeleri ve çaput bağlanan ağacın halk tarafında kutsal sayılması” veya

çocuk sahibi olamayan çiftlerin Mar Abdişu Kilisesi’ne gelerek burada dua etmeleri ve ardından kilisenin yakınlarında bulunan delikli taştan geçmeye çalışmaları eğer delikten geçiş kolay gerçekleşirse duaların kabul olunduğuna hükmedilmesi ” gibi İslam öcesi Türk gelenekleriyle benzeşmesi bakımından dikkat çekici olanlar vardır.

Fakat bölgede yaşayan bu  halkının Hristiyanlığı kabul etmiş Türkler mi yoksa “Türkçe’yi  benimsemiz”  başka bir Hristiyan topluluğu mu olduğu  hakkında hüküm vermek için bugünkü bilgimiz henüz  çok yetersizdir. İleride yapılacak çalışmaların, bu ihmal edilmiş konuya ışık tutacağı ve bilgilerimizi arttıracağı ise şüphesizdir.

 

Bibliyografya: Recep Albayrak Hacaloğlu, Türkmen ve Asur kiliselerinde okunan Türkçe ilâhi metinleri,70, 1995.; David Gaunt, Massacres Resistance Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia during World War I, Piscataway, NJ: Gorgias Press, 2006, Bruce Masters, Book Reviews, JESHO 51 (2008) 385-408.; Murat Gökhan Dalyan, “XIX. Yüzyıl Nasturilerinde Hastalık,  Büyü ve Batıl İnançlar,” History Studies,  Cilt, 3/2 s. 90-100, 2011. ; Michael Zirinsky, “American Presbyterian Missionaries at Urmia During the Great War”, Journal of Assyrian Academic Studies, V.12,6-27.

Mezartaşını fotoğraflayan ve bizlere ulaştıran Mohammad Sobhdel Bey’e ve katkıları dolayısıyla, ve okuma hususunda, özellikle en zor kısım olan ilk satırın okunmasında emeği geçen Toğrul Atabay Bey’e ve yine Mehran Baharlı Bey’e teşekkür ederiz.

3 Yorum »

Yorum Yazın