Bugünkü Adıyla Beyazıt Devlet Kütüphanesi ( 1900'de)

Kütüphanelerin mazisi yazının varlığı kadar eskidir. Asur, Bâbil ve Hitit medeniyetlerinden günümüze ulaşan ve yazı yazmak için kullanılan kil tabletler çok eski devirlere ait kitap ve kütüphanecilikle ilgili bilgiler vermektedir. Bu medeniyetlerde zamanla yazılı tabletlerin korunması, saklanması için odalar teşkil edilmiş böylece kütüphaneler oluşmuştur.

Kütüphaneyle ilgili olarak yapılan araştırmalar ve kazılarda elde edilen bilgiler M.Ö. 2400 yıllarına kadar uzanmaktadır. Asur Devleti Hükümdarı Asurbanipal tarafından M.Ö. 625 yılında kurulan Ninova Kütüphânesi bilinen en eski kütüphanedir. Romalılar tarafından yakılan Mısırdaki meşhur İskenderiye Kütüphanesi ise devrinin en büyük kütüphanesi statüsündeydi.

İslam Kültürüyle yayılan kitap merakı ise pek çok kütüphane kurulmasına ve bir kütüphanecilik geleneği oluşmasına önayak olmuştur.  Bu gelenek Emeviler , Abbasiler,  Endülüs Emevileri, Selçukîler vs Türk ve İslam devletlerinde gelişerek yaygınlaşmıştır.

Ne yazık ki Orta Asya’dan Endülüs’e kadar olan memleketlerde kurulmuş kütüphanelerin pek çoğu İspanyol ve Moğol istilası sırasında yok edildiler. Zamanın bilim ve kültür merkezi olan Bağdat şehrini işgal eden Moğollar şehri harap ederek kitapları ya yaktı ya da Dicle Nehrine attılar. Dicle Nehrinin günlerce mürekkep renginde aktığı rivayet edilir. Bu katliamı sebebiyle tek nüsha olan pek çok orijinal kitap günümüze ulaşamadı.

Osmanlılar döneminde ilk kütüphane Osman Bey zamanında İznik’te, ikincisi ise Edirne’de Lala Şahin Paşa tarafından kuruldu.

Daha sonraki dönemlerde de İstanbul ve Amasya, Edirne, Bursa, Manisa, Trabzon ve başka şehirlerde de büyük kütüphaneler açılmıştır. Topkapı Sarayı bünyesinde kurulan Saray Kütüphanesi, Ayasofya, Süleymaniye, Şehzadebaşı ve Bayezid kütüphaneleri sürekli zenginleştirilerek zamanımıza kadar gelmişlerdir.

1882’de “ Kütüphne-i Umûmî-i Osmanî “ adıyla bir nizamname çıkarılarak herkesin faydalanabileceği umumi kütüphaneler oluşturuldu. Bayezid Devlet Kütüphanesi, İzmir, Kayseri, Konya, Eskişehir, Diyarbakır ve Bursa’da Millî Kütüphane adıyla kütüphaneler kurulmuştur.

Yüzyıllar boyunca yazılan ve bugün basılan milyonlarca kitap kütüphanelerimizi doldurmakla birlikte Osmanlılar ve daha önceki devirlerde yazılmış olan kitapları okuyacak, anlayacak pek az kimse kaldığı ve galiba fişe ve kabloya fazlasıyla güvendiğimizden buralara rağbet gittikçe azalmaktadır.

Bir Kütüphâne Kitabesi : "Tamam Oldu Kutubhâne Sene h. 1284" (m. 1867 - 68) yazıyor

Bazı Tarihi Kütüphaneler :

12►

İslâm târihindeki ilk kütüphâne de hazreti Muâviye’nin halîfeliği zamânında kuruldu.
Abbâsî Halîfesi Hârun Reşîd’in kurdurduğu Beytü’l-Hikme adlı bir kütüphâne meşhurdur.
Avrupa’da meydana gelen Rönesans hareketlerinde Endülüs Emevilerinin bu konuda payı vardır.
Misalen Anadolu Selçukilerinin inşa ettiği Sadreddin-i Konevi Kütüphanesi ki günümüze 100’e yakın eseri ulaşabilmiştir.

Bibliyografya :
* Osmanlılarda Kütüphane Kültürü ve Bilimsel Yaşama Etkisi (366), VI. Uluslararası Türk Kültürü Kongresi , Ankara , 2005
*8. Yüzyıl Kütüphanelerinden İki Örnek: İstanbul Damat İbrahim Paşa Kütüphanesi ve İstanbul Feyzullah Efendi Kütüphanesi,  Zerrin Köşklü, AÜ. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi,  2000
*İslâm Dünyasında Kütüphaneciliğin Doğuşu ve İlk Örnekleri (Beytü’l-Hikme’den Daru’l-Hikme’ye),  Necati Avcı,  Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi,  Sayı: 30.*
*Kütüphaneciliğin Tarihçesi ve İlk Kütüphaneler, Alar, Halis, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi,2001

Eyüp Sultan meydanından Piyer Loti tepesine çıkan arnavut kaldırımlı yolda,
Yokuş başından bir bel bükümü, bir soluk tüketimi uzakta
sağda:
Bir mütekadin kitabesi!
Bir küsür asırdır şehri İstanbul’u mest-i temaşa eden bu mezarın başında:

” Huve’l-Bâkî
Ziyâretteden murâd bir duâdır
Bugün bana ise yarın sanadır
Hazine-i Celile Muhâsebe-i Umûmiyesi
Tedkîk kalemi hulefasından
Mütekâid Ahmed Cemal Efendi
Ruhiyçün Fâtiha

Sene 1315
Teşrin-i sâni 29 “  [ 11 Aralık 1899]

Tarihli  veciz ifadesi.

Geçtiğimiz asırda insan ömrünün çok da uzun olmadığı düşünülürse, bu zatın mütekaid olup, emekliliğe erişebilmesi belki de en derin arzusuydu. Nitekim yüzden ziyade seneler sonra da ‘Ben mütekaidim!’ diye ziyaretçilerine seslenebilmekte…

Fatih’de , Sultan Mehmed’in semt’e adını veren türbesinde, camekanlı bölünden türbeye girişte üstte !…
Bir ibare;

“Hüve’l  hallâk’ul-bâki”
“Küllü nefsin zâikatul mevt”   yazıyor..

Altına ise Osmanlıca olarak ;

Cenâb-ı hazreti Abdülhamid han kıldırub tahrîr
Bu pür-nûr  merkade bu âyeti vaz etti ibred-gîr 1199
ifadesi yer alıyor.

Fatih Sultan Mehmed türbesi 18. asır sonunda İstanbul’u tahrip eden büyük zelzelede yıkılmış , III. Mustafa tarafından devrin üslubuna göre yeniden inşa ettirilmiştir. Bundan sonra 1782 yılında çıkan büyük İstanbul yangınında Türbenin pek çok bölümü yanmış, bu kez I. Abdülhamid tarafından inşa tarzı değiştirilmeden özellikle ahşap kısımları yenilenmek suretiyle yaptırılmıştır.

Bu inşa sırasında kapının iç tarafına I. Abdülhamid tarafından mermer üzerine yazılmış yukarıdaki ibare konulmuştur.

Istanbul Cağaloğlunda, Molla Fenari Sokak’dan Nuru Osmaniye Caddesine çıkarken solda, Bir çeşme ! Lülesiz yalaksız bu çeşmenin kitabesinde;

Hüdâ mazhar ide tevfîkine dâim Hamîd hânı
Esâs-ı milkine endişesi bânî-i sânidür

İdüp ezcümle ihyâ çeşme-i Abbas Ağayı
Şehenşâhın bu da bir nimet-i bî imtinanındur

Emîn-i şehri abd-ı sadıkı Mazhar Paşa kim
İmâr-ı hayra himmet milke hıdmet-i hâss şânıdur

Suyun bu resme tevsif eylesin tevfik tarihin
Akan Ab-ı revân sanma hayat-ı cavidandur

1298

-

]]> http://tarihvemedeniyet.org/2009/08/cagaloglu-cesmesi-kitabe/feed/ 4 http://tarihvemedeniyet.org/2009/07/lofcali-ibrahim-dervis-pasa/ http://tarihvemedeniyet.org/2009/07/lofcali-ibrahim-dervis-pasa/#comments Fri, 24 Jul 2009 20:46:24 +0000 müteverrih http://tarihvemedeniyet.org/?p=671

II. Mahmud Türbesi

Divanyolun’da bir protokol mezarlığı,  II.Mahmud Türbesi!  Türbe hazîresinde nereyedeyse İmparatorluk Türkiyesinin 19. asrı yatmakta. Hanedan mensupları, ünlü devlet adamları, şairler, mütefekkirler,  önemli bürokratlar ve sultanlar (Sultan II.Mahmud, Sultan Aziz, Sultan Hamid)…  Barok stilinin sona ermesiyle mekanda empire uslubunun ince örnekleri uygulanmış, mezar mermerleri,  kitabeleri, lahitleri  dahi yapılırken bu üsluba sâdık kalınmış.

Yanda bu hazirede medfûn Lofçalı İbrahim Derviş Paşa’nın mezar kitabesi görlüyor, Kitabede;

Kitabe 1

Kitabe 2

yazıyor….

]]> http://tarihvemedeniyet.org/2009/07/lofcali-ibrahim-dervis-pasa/feed/ 4 http://tarihvemedeniyet.org/2009/07/edirnede-bir-cesme-kitabesi/ http://tarihvemedeniyet.org/2009/07/edirnede-bir-cesme-kitabesi/#comments Mon, 20 Jul 2009 07:38:26 +0000 müteverrih http://tarihvemedeniyet.org/?p=286

Edirne’nin eski yerleşimleri arasında uzanan tarihi sokaklarından birinde  kesme taşdan bir duvar. Duvara da dikkat edince görülen eski bir kitabe var. Şimdi çöp konteynırlarına bekçilik eden duvarın kitabesi okununca bir zamanlar çeşme olduğunu söylüyor ! Kitabede ;

Edirne eşrâfından sa’detlû Hacı Mustafa Beğ’in vâlidesi
Atıyye Hanım ve pederi Hacı Mehmed Efendi haremi ‘Ârife, kerimesi Atıyye
Kâ’in vâlidesi Hanife kainpederi Abdülkâdir ve mahdûmı, şehid
Hacı Mehmed Nûri Beğ’in ceddi ruhları içün fâtiha (1324)

Diyor ve,  eski bir Edirne ailesini yâd ediyor kendince.